Świątynia Apollina Epikurejskiego — przewodnik dla zwiedzających: wszystko, co musisz wiedzieć przed wizytą

W skrócie

Adres

Bassae (Vasses), niedaleko Andritsaina 270 61, Arkadia, Peloponez, Grecja

Godziny otwarcia

Otwarte codziennie w krótkim oknie czasowym; latem (ok. kwiecień–październik) ~08:00–17:00, zimą krócej (~08:30–15:30), brak wieczornych przedziałów; wejście o wyznaczonej godzinie, ostatnie wejście −30 min. Potwierdź sezonowo i ze względu na pogodę.

Wyróżnienia

Pierwszy grecki obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO, wpisany w 1986 roku

Powstanie

Druga połowa V wieku p.n.e.; przypisywana Iktinosowi, architektowi Partenonu

Architektura

Łączy porządek dorycki, joński i najwcześniejszy znany kapitel koryncki; nietypowa orientacja północ–południe

Dojazd

Odległe górskie stanowisko na wysokości ok. 1130 m n.p.m.; ok. 14 km na południe od Andritsainy; konieczny samochód lub zorganizowana wycieczka, często łączona ze Starożytną Olimpią

Ważność biletu

Wejście o wyznaczonej godzinie — zarezerwowane na wybraną przez Ciebie datę i godzinowy przedział czasowy

Świątynia wdzięczności w górach

Świątynia Apollina Epikuriosa zawdzięcza zarówno swoją nazwę, jak i samotne górskie położenie aktowi wdzięczności. W V wieku p.n.e. mieszkańcy Figalei, małego miasta-państwa w surowych górach zachodniego Peloponezu, poświęcili świątynię Apollinowi pod przydomkiem Epikurios — „Wspomożyciel" lub „Sojusznik" — w podzięce za boską pomoc, tradycyjnie utożsamianą z ocaleniem społeczności od zarazy. Postanowili wznieść ją nie w swoim mieście, lecz wysoko na zboczu góry w Bassaj, której nazwa oznacza „małe doliny", na wysokości około 1130 metrów nad poziomem morza, pośród jednych z najdzikszych krajobrazów Grecji. To, że odizolowana arkadyjska społeczność mogła zamówić budowlę tej klasy, świadczy o bogactwie i ambicji stojących za tym darem.

Świątynia przypisywana jest przez starożytnego pisarza Pauzaniasza Iktinosowi, jednemu z architektów Partenonu w Atenach, co pomaga wyjaśnić, dlaczego tak odległa budowla jest tak wyrafinowana w swoim projekcie. Wzniesiona w drugiej połowie V wieku p.n.e., przetrwała w dużej mierze właśnie dzięki swojemu odosobnieniu: z dala od późniejszych miast i kamieniołomów nie została ani rozebrana na materiał budowlany, ani pogrzebana pod rozrastającym się miastem, i stała zapomniana przez wieki, aż do jej ponownego odkrycia przez europejskich podróżników pod koniec XVIII wieku. W 1986 roku stała się pierwszym zabytkiem w Grecji wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, docenionym zarówno za architekturę, jak i za niezwykły stan, w jakim góry ją zachowały.

Świątynia trzech porządków

To, co czyni świątynię Apollona Epikuriosa tak ważną dla historii architektury, to fakt, że łączy ona wszystkie trzy klasyczne porządki greckie w jednym budynku. Na zewnątrz jest to konwencjonalna świątynia dorycka, z kolumnadą masywnych kolumn doryckich podtrzymujących belkowanie — znaczna część tego zewnętrznego pierścienia wciąż stoi, dlatego budowla tak wyraźnie czyta się jako świątynia. Wejdźmy wyobraźnią do wewnętrznej komory, celli, a projekt staje się znacznie bardziej pomysłowy: wnętrze nie było wyłożone gładkimi ścianami, lecz ciągiem wpuszczonych kolumn jońskich wyrastających z przyściennych filarów, tworzących rytm nisz zupełnie odmienny od surowego doryckiego zewnętrza.

Na dalekim, południowym krańcu tej komory stała pojedyncza wolnostojąca kolumna zwieńczona tym, co powszechnie uznaje się za najwcześniejszą znaną kapitel koryncką w starożytnym świecie — formą z liści akantu, która miała zdominować późniejszą architekturę grecką i rzymską. Oryginalna kapitel nie przetrwała, ale znana jest z XIX-wiecznych rysunków wykonanych przed jej zniknięciem, a jej obecność tutaj, w odległej arkadyjskiej świątyni, stanowi przełomowy moment w historii porządków. Świątynia jest niezwykła także pod innymi względami: jest zorientowana z północy na południe, a nie jak zwykle ze wschodu na zachód, a drzwi we wschodniej ścianie celli mogły być zaprojektowane tak, aby poranne słońce padało na kultowy posąg Apollona. Razem te cechy czynią z Bassae jedną z najbardziej badanych i podziwianych świątyń w całej architekturze greckiej.

Fryz i British Museum

Biegnący wokół górnej partii wewnętrznej komory, ponad jońskimi kolumnami, znajdował się jeden ze skarbów greckiej rzeźby: ciągły marmurowy fryz wyrzeźbiony w wysokim reliefie, przedstawiający dwie wielkie bitwy mitologiczne umiłowane przez Greków — amazonomachię, czyli walkę Greków z Amazonkami, oraz centauromachię, czyli walkę Lapitów z centaurami. Dynamiczny, gęsty od postaci i pełen ruchu, jest to wybitne dzieło rzeźby późnego V wieku p.n.e. i bliski duchowy kuzyn rzeźb Partenonu. Dla każdego, kto interesuje się sztuką starożytną, to jeden z powodów, dla których świątynia ma tak wielkie znaczenie.

Dziś jednak fryz nie znajduje się w Bassae. Został wydobyty w latach 1811 i 1812 przez grupę europejskich antykwariuszy i sprzedany, a od 1815 roku znajduje się w British Museum w Londynie, gdzie eksponowany jest w osobnej sali. Warto o tym wiedzieć, zanim wyruszysz w długą podróż w góry: na miejscu zobaczysz architekturę świątyni — jej kolumny, układ przestrzenny i otoczenie — ale nie jej dekorację rzeźbiarską, która obecnie spoczywa około dwóch tysięcy mil stąd. Przesyłany przez nas audioprzewodnik z historią objaśnia, co przedstawiał fryz i gdzie przebiegał każdy z jego fragmentów, tak abyś stojąc w komorze, mógł wyobrazić sobie wyrzeźbione bitwy, które niegdyś okrążały cię nad głową. Zrozumienie tego zawczasu sprawia, że to, co mogłoby się wydawać nieobecnością, staje się częścią niezwykłej historii tej świątyni.

Świątynia pod jej osłoną

Odwiedzający przybywający do Bassaj często spodziewają się klasycznego obrazu złocistych kolumn na tle otwartego górskiego nieba — warto więc wiedzieć wcześniej, co tak naprawdę zastaną na miejscu. Ponieważ świątynia stoi niezwykle wysoko i jest w pełni wystawiona na działanie wiatru, deszczu, mrozu i dużych wahań temperatur, a jej delikatny wapień został osłabiony przez wieki erozji oraz wcześniejsze prace konserwatorskie, greckie władze pod koniec XX wieku wzniósł nad całym obiektem ogromną ochronną konstrukcję — w istocie wielki namiot. Od tego czasu świątynia znajduje się pod tym zadaszeniem, podczas gdy trwa żmudny, wieloletni program konserwacji i badań. Odwiedzający widzą kolumny wznoszące się wewnątrz tej osłony, niekiedy wśród rusztowań.

Zadaszenie wcale nie psuje wrażeń — wręcz przeciwnie, umożliwia rzadkie i niezwykle kameralne spotkanie z wielką klasyczną budowlą. Można podejść blisko doryckiej kolumnady i obejść świątynię dookoła w sposób, który nie zawsze jest możliwy w bardziej zatłoczonych i odsłoniętych miejscach, a rozproszone światło wewnątrz namiotu nadaje blademu kamieniowi cichą, niemal pełną zadumy atmosferę. Same prace konserwatorskie stanowią część tej opowieści — to nieustający wysiłek na rzecz zachowania jednego z architektonicznych skarbów Grecji dla przyszłych pokoleń. Zdjęcia z wnętrza osłony nie będą przypominać pocztówek z otwartej przestrzeni, ale samo stanie wśród tych kolumn, w ciszy, wysoko w arkadyjskich górach, pozostaje w pamięci tym mocniej, im bardziej niezwykłe jest to doświadczenie.

Bassae, Phigaleia i Andritsaina

Część wyjątkowości wizyty w Świątyni Apollina Epikurejskiego stanowi jej położenie, a okoliczne górskie miejscowości z pewnością zasługują na odkrycie. Najbliższą większą wsią jest Andritsaina, około 14 kilometrów na północ – tradycyjna, kamienna osada przylegająca do zbocza góry, z zabytkowymi domami, historyczną biblioteką i tawernami, w których wielu podróżnych zatrzymuje się w drodze do świątyni lub z powrotem. To naturalna baza wypadowa lub idealne miejsce na lunch podczas odległej podróży, a zarazem przedsmak górskich społeczności, które od wieków żyją w tym krajobrazie.

Poniżej świątyni, w wąwozach na południu, leżą rozproszone ruiny starożytnej Figalei – polis, które wzniósł tę świątynię. Fragmenty jej starożytnych murów wciąż widoczne są wśród wzgórz – przypomnienie, że Bassae nie stało samotnie, lecz służyło prawdziwej społeczności w dolinach. Wokół rozciągają się szczyty i doliny Arkadii – górskiego serca Peloponezu, które dało nazwę idei nieskażonej, sielskiej krainy. Wielu podróżnych łączy wizytę w Bassae ze Starożytną Olimpią, oddaloną o około półtorej godziny górską drogą, tworząc dwuetapową podróż przez najpiękniejsze krajobrazy Grecji. Jakkolwiek zaplanujesz tę wyprawę, świątynia jest nierozerwalnie związana z otaczającym ją pejzażem: dotarcie do niej stanowi część pielgrzymki, a rozległe górskie widoki są częścią nagrody.

Wejście o wyznaczonej godzinie i planowanie dnia wokół niego

Wejście do Bassae odbywa się w godzinowych przedziałach czasowych, a w tak odległym miejscu ten jeden szczegół kształtuje cały dzień. Wybierasz datę i godzinę przy rezerwacji, a bilet uprawnia do jednorazowego wejścia w ciągu tej godziny. Dziennie okno czasowe jest krótkie — ogólnie od około 08:00 do 17:00 w miesiącach letnich i zauważalnie krótsze zimą, bez wieczornych przedziałów — a ostatnie wejście przypada około pół godziny przed zamknięciem. Godziny zmieniają się wraz z sezonem i czasami z górską pogodą, więc warto je potwierdzić blisko planowanej daty.

Sama świątynia zajmuje mniej czasu, niż większość ludzi się spodziewa: około czterdziestu pięciu minut do godziny, ponieważ to pojedynczy budynek oglądany w swoim zadaszeniu i nie ma muzeum, które wydłużałoby wizytę. Prawdziwym kosztem jest droga. Większość zwiedzających planuje pół dnia lub cały dzień wokół jazdy, a typowym połączeniem jest starożytna Olimpia, około półtorej godziny drogi, odwiedzana albo jako jeden długi dzień, albo podzielona na dwa z noclegiem w górach lub nad morzem.

Najbardziej przydatna rada przy planowaniu Bassae to zostawić sobie duży zapas czasu przed swoim przedziałem. Ostatnie górskie drogi są wolne i kręte, wczesne przybycie nic nie kosztuje, a w miejscu z tak krótkim dziennym oknem spóźnienie to jedyny błąd, z którego naprawdę trudno się wycofać.

Pierwszy obiekt światowego dziedzictwa w Grecji

Kiedy UNESCO wpisało Świątynię Apollina Epikuriosa na Listę światowego dziedzictwa w 1986 roku, stała się pierwszym obiektem w Grecji wpisanym na tę listę — przed Akropolem Ateńskim, przed Delfami, przed Olimpią. Jak na budowlę tak oddaloną od jakiegokolwiek miasta, ten pierwszeństwo wciąż zaskakuje, i wiele mówi o tym, jak świątynia jest postrzegana przez historyków architektury.

Powody tkwią w kamieniu. To jeden z najlepiej zachowanych klasycznych budynków w Grecji, którego kolumnada wciąż stoi tam, gdzie wiele współczesnych jej obiektów zostało zredukowanych do fundamentów. Przypisuje się ją Iktinosowi, architektowi Partenonu, co sytuuje ją w pierwszym rzędzie projektów z V wieku p.n.e. I to budynek, w którym spotykają się trzy porządki klasyczne: dorycka zewnętrzna, jońska kolumnada wewnątrz oraz najwcześniejsza znana głowica koryncka na świecie. Dodaj do tego nietypową orientację północ–południe i położenie na wysokości około 1130 metrów w górach Arkadii, a otrzymasz monument badany równie wnikliwie, jak odwiedzany.

Dotarcie na miejsce i zwiedzanie

Bassae to jeden z bardziej odległych głównych zabytków w Grecji, a dotarcie do niego wymaga planowania. Stanowisko leży wysoko w górach Arkadii, około 14 kilometrów na południe od Andritsainy i w pobliżu starożytnej Figalei, a transport publiczny jest bardzo ograniczony, więc niemal wszyscy zwiedzający przyjeżdżają samochodem lub w ramach zorganizowanej wycieczki. Z Aten to około czterech godzin jazdy; świątynia jest najczęściej łączona ze starożytną Olimpią, około półtorej godziny drogi, lub osiągana przez Megalopoli i Andritsainę. Ostatni odcinek to kręta górska droga, która stale się wznosi do stanowiska, z rozległymi widokami, ale wolnym tempem, więc zaplanuj hojny czas na podróż i pilnuj wskaźnika paliwa, ponieważ stacje usług są rzadkie.

Na samym stanowisku udogodnienia są minimalne — to odosobniona górska świątynia, nie rozwinięty kompleks, i nie ma tam muzeum. Krótki spacer z małego parkingu prowadzi do świątyni w jej zadaszeniu. Ponieważ jesteś na wysokości ponad tysiąca metrów, pogoda może znacznie różnić się od nadmorskiej: może być chłodno, wietrznie lub mgliście nawet latem, a zimą zimno lub śnieżnie, gdy górskie drogi mogą być utrudnione, więc zabierz ciepłą lub nieprzemakalną warstwę i solidne buty niezależnie od sezonu. Wejście odbywa się teraz w godzinowych przedziałach czasowych w ramach krótkiego dziennego okna, bez wieczornych wejść, więc przybądź w godzinie wskazanej na bilecie i zaplanuj około 45 minut do godziny przy świątyni. Rezerwacja przedziału z wyprzedzeniem i powierzenie nam obsługi portalu operatora w Twoim języku to właśnie to, co zamienia długą i piękną górską podróż w pewne przybycie do otwartej bramy.

Najczęściej zadawane pytania